ਜਦੋਂ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਤਾਂ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇ ,ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨਾ ਸਾਬ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇ । ਦੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਪਾਠ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਿਆ । ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕੋ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਸੀ,ਫੇਰ ਸੋਚਿਆ ਸਮੁੱਚੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ । ਮੈਂਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦਾ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਇਬਾਰਤ’ ਕੇਵਲ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਚੀਰਾਂ, ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਖਿਸਕਾਅ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਖੰਡਨ ਨੂੰ ਗਹਿਰੇ ਕਲਾਤਮਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ-ਸੁਹਜ ਦੇ ਤਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਟਿਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਰਗਰਮ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਮਾਜ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲ ਰਹੀ ਜੀਵੰਤ ਸੰਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਨਵਾਂ ਆਰਥਿਕ ਫ਼ੈਸਲਾ, ਹਰ ਤਕਨੀਕੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਹਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ, ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਸੰਚਾਰ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ, ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਨਾ ਸਾਬ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਘਾੜਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਸਭ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਇਬਾਰਤ’ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਆ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਅਸਫਲਤਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ, ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਘਟਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪੀੜ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਗਵਾਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਰਪਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੇਵਲ ਸਿਰਫ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਐਕਸ-ਰੇ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤਰੇੜਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਰਹੇ ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫੈਲ ਰਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇਤਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਠਯੋਗ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਇਬਾਰਤ’ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵੱਡੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਗੂੰਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀਆਂ ਅੰਦਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਕੇਵਲ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਇਕਾਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਦਿਆਲਾ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਤਰੇੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਪਸੰਦੀਦਾ ਕਹਾਣੀ ‘ਮੰਮਾ ਸਮਝਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?’ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਸਧਾਰਨ ਕਥਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਪਾਠ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਕਟ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਘਾਟ ਭੌਤਿਕ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਉਪਲਬਧਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ, ਵਿਅਸਤਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਵਾਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਹੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਰਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਹੈ।ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਾਲ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਸਮੀਖਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤਵੱਜੋਂ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਜਾਪਦੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਪਾਠ ਕਰਵਾਇਆ । ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ-ਰੇਖਾ ਨੂੰ ‘ਓਟ ਆਸਰੇ’ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਪਰੰਤੂ ਪੂਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਕਾਲ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧ? ਕੀ ਆਰਾਮ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਬਦਲ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਲੇਖਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲ ਆਸਰਾ ਨਾ ਤਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਪਭੋਗ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਥ, ਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਵਾਨਾ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਕੇਵਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਵਸਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਸਤਿਤਵਕ ਹੈ, ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਘਾਟ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ—ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਿਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਸਿਹਤ-ਮਾਪਦੰਡ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਸਰੋਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਵਿਖੰਡਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖ਼ਰਾਬਾ ਹੈ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਜੀ ਇਸ ਵਿਘਟਨ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਤੋੜਾ ਖੋਹੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ,ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਘਰ ਦਾ ਸੁੰਨਾ ਵਿਹੜਾ, ਇੱਕ ਬੰਦ ਪਿਆ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਬਿਰਖ਼ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਾਂ ਵਿਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਖੇਤ—ਪੂਰੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ ਰੂਪਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪਿੰਡ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਉਜੜਨਾ ਕੇਵਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਘਟਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਯਾਦ, ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਖ਼ਰਾਬੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।‘ਪਿੰਡ ਜਿਉਂਦਾ ਕਿੱਥੇ ਆ’, ‘ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਆ’ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਿਰਲੇਖ ਕਹਾਣੀ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਇਬਾਰਤ’ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਵਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ, ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਵਾਸ ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਟੱਲ ਨਿਯਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟਿਆ ਪਿੰਡ ਇੱਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਇਕਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਹ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਅਜਾਇਬਘਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਯਾਦਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਬਦ ਖ਼ਾਲੀਪਣ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਖੇਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ; ਘਰ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਗਲੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰੌਣਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਨਾ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜੀਵੰਤ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਧੜਕਣ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਹੀ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਢਾਂਚਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਸਮਾਰਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ‘ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਜ਼ਹਿਰ’ ਅਤੇ ‘ਅੱਕ ਦੇ ਫੰਬੇ, ‘ਭਲਾ ਐਵੇਂ ਵੀ ਕੋਈ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ’ ਵਰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਕਟ, ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਤਿੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ‘ਜ਼ਹਿਰ’ ਕੇਵਲ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪੂਰੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ, ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਤੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੇਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਥਾਂ ਕਰਜ਼ੇ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਟੁੱਟਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਇਸੇ ਵਿਡੰਬਨਾ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਟਕੀ ਅਤਿਰੰਜਨਾ ਦੇ ਪਾਠਕ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗ਼ਰੀਬ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨੈਤਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅੱਗੇ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਮਜਬੂਰੀ ਕਾਰਨ ਹੱਥ ਫੈਲਾਉਣਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਹ ਉਸ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਹੈਸਿਅਤ ਦਾ ਬੰਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਦਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਅਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ; ਕਰੁਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਤਰਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿਗਦੀ; ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿਹਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਾਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਜਿਹੀ ਗਵਾਹੀ ਜੋ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ।
ਬਾਕੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗਿਲਾ ਕਰਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਮੀਆਂ ਵੀ ਕੱਢ ਦਿਆ ਕਰ ,ਉਹ ਕੰਮ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਕਿਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਨੇ । ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ,ਚੰਗਾ ਲੱਗਣ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਭੜਾਸ ਕੱਢ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਪੋਸਟ ਕਰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ । ਕਿਤਾਬ ਪੀਪਲਜ਼ ਫ਼ੋਰਮ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਵਾਰ ਸੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜੀ ਗਈ ਆ । - ਅਲਫ਼ਾਜ਼