ਕਮਾਲ ਦਾ ਆਦਮ : ਦ ਹਿਡਨ ਮੈਨ’

ਸਤਬੀਰ ਨੌਜਵਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਏ , ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ‘ਸਤਬੀਰ ਅਮਰਜੀਤ’ ਲਿਖਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਨਾਵਲ ‘ਖਜ਼ਾਨਾ ਰੋਡਵੇਜ’ ਅਤੇ ‘ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਭੋਲੇ ਬੰਪਰ ‘ ਆ ਚੁੱਕੇ ਨੇ । ਉਸਦੀ ਤੀਸਰੀ ਛਾਲ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਏ ।ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਉਮਰੇ ਐਹੋ ਜਿਹੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਪਰ ਸਤਬੀਰ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਉਮਰ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਜਾਪਦੀ ਏ । ਮਾਣ ਨਾਲ ਭੇਜੇ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਾਜ ਨਿਬੇੜਦਿਆਂ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਿਆ । ਮੇਰੀ ਰਾਇ ਉਸ ਨੇ ਮੰਗੀ ਸੀ ,ਪਰ ਵੱਡ ਅਕਾਰੀ ਰਚਨਾ ਜਦੋਂ ਕਥਾ ਰਸ ਨਾਲੋ ਟੁੱਟਦੀ ਆ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬੋਚਦਿਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘੋਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ।

ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੈਨਵਸ ਉਸ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ, ਵਿਗਿਆਨ, ਰੱਬ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਥਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਾਠ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਬੀਰ ਦੀ ਇਹ ਕਿਰਤ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 360 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇਹ ਨਾਵਲ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਵਿਸਤਾਰ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕੈਨਵਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ। ਲੂਕਾਚ ਨੇ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਵਲ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਨਾਵਲ ਦੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਯਾਤਰਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਰਚਨਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਨਾਵਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਤਰ ਕਬੀਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਅਨੁਭਵ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਛੋਕੜ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਂਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਹਸੀ ਵਿਚਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਰੱਬ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਤਰਕ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ।ਇਹ ਸਥਾਪਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਸਥਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤਰਕ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਧਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਦਾ ਸਵਾਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਗਿਆਨੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਅਨਿਆਂ, ਦੁੱਖ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਜਾਤੀ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੀੜਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ‘ਆਦਮ’ ਹੈ। ‘ਆਦਮ’ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਥਾ-ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ, ਧਰਮਾਂ, ਰਹਿਬਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਆਦਮ’ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੱਲ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਥਾ-ਤਕਨੀਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਮ ਅਤੀਤ ਦੀ ਯਾਦ। ਕਬੀਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਦਕਿ ਆਦਮ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸੰਵਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਅਤੀਤ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬਾਖ਼ਤਿਨ ਦੀ ਸੰਵਾਦਾਤਮਕਤਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਆਦਮ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਚਾਰਕ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਸੀਮਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਮ ਪਾਤਰ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਆਵਾਜ਼ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਤਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ, ਲੇਖਕ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਮੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਨਾਵਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਸਾਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਰਾਹੀਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਗਲਪ ਵਿੱਚ ਸਮੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗਲਪ ਦਾ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਪਦੰਡ ’ਤੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿੱਥੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲਪ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਾ ਕਥਾ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਪੱਧਰ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਥਾ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਭਾਵਾਤਮਕ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਲੰਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਗਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਸੰਵਾਦ ਜਾਂ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਥਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪੱਖ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਰਾਹੀਂ ਲੇਖਕ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਸਗੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾਵਲ ਦਾ ‘ਮਨੁੱਖ’ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਇਕਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ ਇਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਰੈੱਡ ਲਾਈਟ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਲੇਖਕ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਮੂਰਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਥਾਂ ਠੋਸ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੱਬ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸਵਾਲ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਸਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਨਾਵਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਥਾ ਇਸ ਵਿਚਾਰਕ ਭਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਧਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਥਾ ਨੂੰ ਮੰਨੋਰੰਜਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਬੀਰ ਰੱਬ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਜੀਵ ਨਹੀਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਵੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਧਰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮਹਾਂ-ਇਤਿਹਾਸ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ, ਪਿਆਰ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਹਨ। ਇਸੇ ਦੋਹਰੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਥਾਤਮਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਸਦੀ ਹੈ।ਫਿਰ ਵੀ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਕੋਲ ਸ਼ਬਦ-ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਹਿਜਤਾ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਵਾਕ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ, ਭਾਰੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੀ ਘਾਟ ਕਥਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰਵਾਨਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਤੇ ਪਰੂਫ਼ ਸਬੰਧੀ ਗਲਤੀਆਂ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਚਨਾ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਪਾਦਨ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਲੋੜ ਹੈ।ਮੇਰੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਵਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਪਾਤਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕ ’ਤੇ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਈ ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਭਾਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤਣਾਅ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੱਸਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਣਾ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਹਿੰਮਤ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਅਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਸਵਾਲ ਚੁਣੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਕੌਣ ਹੈ? ਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ? ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਨੇ ਇੰਨੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ? ਜੇ ਰੱਬ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੇ; ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਮੰਚ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਵਲ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਥਾ, ਰਹੱਸ, ਪ੍ਰੇਮ, ਇਤਿਹਾਸ, ਧਰਮ, ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰਚਨਾਤਮਕ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਬੋਝਲਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਕਈ ਵਾਰ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀਤਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਕਥਾ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰਕ ਬੇਚੈਨੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਠਕੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਸ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਵਾਲ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਕਸਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਦੱਸ ਦੇਵੇ; ਬਲਕਿ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਕਸੌਟੀ ’ਤੇ ਸਤਬੀਰ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਗੰਭੀਰ ਧਿਆਨ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਕਮਾਲ ਦਾ ਆਦਮ’ ਇੱਕ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ, ਖੋਜ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਹੈ। ਜੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਰਿਸ਼ਕਾਰ, ਕਥਾ-ਸੰਪਾਦਨ, ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸੰਘਣਤਾ ਵੱਲ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਉੱਚੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਥਾਂ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਪਾਠਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ— ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਦੀ ਬਣਾਈ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਰੱਬ ਕੋਲੋਂ ਜਵਾਬ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ?ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੈ ,ਪਰ ਸੀਮਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਚ ਸਮੇਟਦਿਆਂ ਇੱਥੇ ਖਤਮ ਕਰਦਿਆਂ ਸਤਬੀਰ ਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਆ । -ਅਲਫ਼ਾਜ਼