ਬਾਬਰਨਾਮਾ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ’

ਕਿਤਾਬ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਸਿਰਹਾਣੇ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ।ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਰੈਕ ‘ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ,ਪਰ ਇਹ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀ ਭੁੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ।ਅਖੀਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਹੀ ਲਈ । ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਗਿਆ । ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ‘ਬਾਬਰਨਾਮਾ’ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜ਼ਹੀਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਬਰ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਗਤਾਈ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ। ‘ਬਾਬਰਨਾਮਾ’ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਜੇਤੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਆਪਣੀਆਂ ਹਾਰਾਂ, ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਨਿੱਜੀ ਪਸੰਦਾਂ-ਨਾਪਸੰਦਾਂ, ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਚੀਆਂ, ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਿੱਠ ਕੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਾਬਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਸ਼ਾਸਕ, ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਿਤਾ ਦੇ ਜਲਦੀ ਫ਼ੌਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਬਰ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫ਼ਰਗਾਨਾ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਬਗਾਵਤਾਂ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਲਈ ਹੋ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸਮਰਕੰਦ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਈ ਵਾਰ ਸਫਲ ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਗੁਆ ਕੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਹਾਰਾਂ ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਬਰਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਿਸੇ ਬਣਾਉਟੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਬਾਬਰ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਜੇਤੂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਾਰ ਕੇ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵੀ ਹੈ।

ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਬੁਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਬਾਬਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਸੀ। ਕਾਬੁਲ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੱਲ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆਉਣ ਪਿੱਛੇ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਕਸ਼ਾ ਤਾਂ ਸੀ ਹੀ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਵੱਡਾ ਮੌਕਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾੜੇ ਨੇ ਬਾਬਰ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦਾ ਰਾਹ ਸੁਖਾਲਾ ਕੀਤਾ।

1526 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਨੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਾਬਰ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਲੋਧੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਬਰ ਦੀ ਫੌਜ ਛੋਟੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਨੇ ਤੋਪਖਾਨੇ, ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਬੰਦੋਬਸਤ ਅਤੇ ਤੁਲੁਗਮਾ ਵਰਗੀ ਸੈਨਿਕ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਦੀ ਹਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ’ਤੇ ਬਾਬਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸੱਤਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਈ। ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਾਬਰ ਇੱਕ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਬਾਬਰਨਾਮੇ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਇੱਥੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦਾ। ਬਾਬਰ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਆਤਮ-ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਉਸਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਜਿੱਤ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕਤਾ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਗਤਾਈ ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਚੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਬਾਬਰ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਪੱਖ ਉਸਦੀ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ। ਬਾਗ਼, ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਪਾਣੀ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਨਵਰ ਉਸਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਜਾਵਟੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਅੰਬ, ਕੇਲਾ, ਜਾਮਣ ਵਰਗੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਗੈਂਡੇ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਨਿਗਾਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਰੁਚੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੈਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੰਨਾ ਸੁਚੇਤ ਸੀ। ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਾਬਰ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਕ ਵੀ ਸੀ।

ਬਾਬਰਨਾਮੇ ਵਿੱਚ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਚਿੱਤਰਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮੌਸਮ, ਗਰਮੀ, ਬਾਰਿਸ਼, ਧੂੜ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਦਰਜ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਫਲਾਂ, ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਬਾਬਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਾਬਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਬਾਬਰ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਉਸਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਬੁਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਉਸਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਤਾ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਰਣਨੀਤਿਕਾਰ ਸੀ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਬਰ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਪੱਖ ਵੀ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਵੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਧੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸੈਨਿਕ ਕਠੋਰਤਾ—ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਲਨਾਇਕ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਹੈ।

ਬਾਬਰਨਾਮੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਇੱਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ, ਪਿਤਾ, ਪਤੀ, ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਵਿਛੋੜਿਆਂ, ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਾਬਰਨਾਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸੱਤਾ, ਹਾਰ, ਜਿੱਤ, ਜਲਾਵਤਨੀ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ।

ਬਾਬਰ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਜੀਵਨ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲਗਾਤਾਰ ਸੈਨਿਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। 1530 ਈ. ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। ਬਾਬਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪਲਬਧੀ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸੱਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਕਲਾ, ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਬਾਬਰਨਾਮਾ’ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਬਰ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮੰਨਣਾ ਇਸਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਤਮਕਥਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਰਤਾਂਤ ਵਰਗੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਅਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਨਿਗ੍ਹ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਪੱਖੀ ਹੈ—ਉਹ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਾ, ਕੁਸ਼ਲ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਾਮਰਾਜ-ਨਿਰਮਾਤਾ, ਕਵੀ, ਕੁਦਰਤ-ਪ੍ਰੇਮੀ, ਆਤਮ-ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਕਠੋਰ ਜੇਤੂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ‘ਬਾਬਰਨਾਮਾ’ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ , ਸਗੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਰਗੀ ਅਪਣਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ । -ਅਲਫ਼ਾਜ਼