ਅੱਜ ਧੁੱਪ ਨਿੱਘੀ ਨਹੀਂ ……… ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ-ਪੁਸਤਕ ‘ਅੱਜ ਧੁੱਪ ਨਿੱਘੀ ਨਹੀਂ’ ਦੀ ਉਡੀਕ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਾਲ ਆਈਆਂ ਕਹਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਨਿਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਪਟਿਆਲੇ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਕਿਤਾਬ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪਾਠਕ ਵਜੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਰਾਹੀਂ ਪੁਸਤਕ ਦੇਰ ਨਾਲ ਸਹੀ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੇਖਕ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ‘ਸੁਰਤਿ’ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾ ਨੇ ਮੇਰੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਤੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉੱਪਰੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਮੋਹ-ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਇਜ਼ਹਾਰ ਵਜੋਂ ਭੇਜੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ—ਦੋ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਇਹ ਮੌਲਿਕ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਾਠਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਅਨੁਭਵ ਰਿਹਾ।
ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਸਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਹੇ ਹਨ। 2004 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਬੜੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਥਾ-ਸਫ਼ਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੌਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਲੰਮਾ ਪਰਵਾਸ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪਿਛੋਕੜ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੋਚਣ ਦੇ ਢੰਗ, ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ’ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਣ , ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੋਹ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਛੋਂਹਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਅਮੀਰ ਨੰਬਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਆਸਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੱਤ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਕੇ ਗੋਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਪ ਦੇ ਚਾਅ, ਲਾਡ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਸਬੰਧੀ ਸੁਪਨੇ ਇੱਕ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਅਧੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਪਰ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਉਸ ਮੋੜ ’ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਭਈਏ’ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪੱਗ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਹ ਪਿਉ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਵਾਰਸਦਾਰੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਣਖ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪੜ੍ਹਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਾਣੀ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੇਵਾ, ਸਾਥ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮੋਹ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪਰਵਾਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਥਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ‘ਜਿਪਸੀ’ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਾ, ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲੈਣਾ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਚੋਣ ਦੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ‘ਕੋਕੋ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ’ ਬਹੁਤ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਛੋਂਹਦੀ ਹੈ। ਸਮਲਿੰਗੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇਨਸੈਮੀਨੇਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਚੁਰਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਠਕ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੋਚ ਅਤੇ ਬਦਲ ਰਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਖ਼ੁਦ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰੇ।‘ਸਕੂਨ’ ਵੀ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਭਾਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਕੋਣ ਤੋਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ‘ਐਸਕੋਰਟ ਸਰਵਿਸ’ ਵਰਗੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਕਹਾਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚਲੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਹਕੀਕਤ’ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਗਏ ਦੋਸਤਾਂ, ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਕਲ ਨਾਲ ਬਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਛਮੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਪੱਛਮ ਦੀ ਚਮਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਈ ਮਨੁੱਖੀ ਇਕੱਲਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬੜੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਫੜਦੇ ਹਨ। ‘ਮੋਹ-ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਪੁੰਜ’ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਰਾਮ ਸਰਨ ਸੇਠੀ ਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪਾਉਣਾ ਮੈਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਸ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਥ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
‘ਜਿਸ ਤਨ ਲਾਗੇ’ ਵੀ ਇਸੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਾਸਿਓਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਰੋਟੀ, ਮਕਾਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਦਾ ਸਾਥ। ਇਹੀ ਸਾਥ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।‘ਕਲਬੂਤ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਹੀ ਅੰਦਰਲੀ ਖ਼ਲਾਅ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਪਰਵਾਸ, ਪੰਜਾਹਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਡਰਾਂ ਕਾਰਨ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾਲ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਣਾ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਹੱਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਉਘਾੜਦਾ ਹੈ।‘ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਘਰ’ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਔਰਤ ਦੀ ਹੱਡ-ਬੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਈ—ਪਿਛੋਕੜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲਹਿਜ਼ੇ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਰੜਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਲੰਮੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਸੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਈ ਫ਼ਰਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖੜਕਦਾ ਵੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ‘ਅੱਜ ਧੁੱਪ ਨਿੱਘੀ ਨਹੀਂ’ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਧੁਨੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ—ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ 1973 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2014 ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਇੰਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਰਹਿੰਦੇ ਭਈਏ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮਾਲਕਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ, ਉਸ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਈਰਖਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ੁਲਮ—ਇਹ ਸਭ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸ ਕੌੜੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਤਾਂ ਦੂਰ, ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੋਂਹਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਔਰਤ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕੋਠੇ ’ਤੇ ਧੁੱਪ ਸੇਕਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਨਿੱਘ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ—“ਅੱਜ ਧੁੱਪ ਨਿੱਘੀ ਨਹੀਂ”—ਸਿਰਫ਼ ਧੁੱਪ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਮਦਰਦੀ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਦੀ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਧੁੱਪ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇ, ਨਿੱਘ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇਗੀ?
ਮੇਰੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ‘ਅੱਜ ਧੁੱਪ ਨਿੱਘੀ ਨਹੀਂ’ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਮਾਡਲ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਬਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ-ਮਾੜੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਕਥਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਉਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਪੱਛਮੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚੁਣਨ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਉਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਵਾਸੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਇਕੱਲੇਪਣ, ਪਰੰਪਰਾ, ਆਧੁਨਿਕਤਾ, ਔਰਤ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਮਨੁੱਖੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕਥਾਤਮਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਦੀ ਨਿੱਘ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਧੁੱਪ ਨਿੱਘੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਨਿੱਘ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇਗੀ?ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਾ ਵੀ ਰਿਹਾ । ਚੰਗੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਹੀ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ‘ਚ ਸਫਲ ਹੋ ਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ । - ਅਲਫ਼ਾਜ਼
ਇਹ ਰਚਨਾ ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਪੰਜਾਬ ਉਜਾਲਾ’ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘7Th River’ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।